Một số phương pháp phân tích kinh tế- xã hội – P1

1. Phân loại phương pháp
So VỚI phương pháp phân tích tài chính, phương pháp phân tích kinh tế – xã hội còn nhiều điều mới mẻ và chưa hoàn thiện. Hiện nay nổi bật lên hai phương pháp chính, đó là phương pháp phân tích với sự áp dụng giá kinh tế (giá tham khảo, giá mờ, giá quy chiếu) và phương pháp tính toán hiệu quả có đi sâu vào khía cạnh phân phối thu nhập do dự án đem lại.

a) Nếu xét theo chủ đầu tư, cần phân biệt phương pháp phân tích kinh tế – xã hội cho các dự án, mà chủ đầu tư là các doanh nghiệp riêng lẻ và cho các dự án, mà chú đầu tư là Nhà nước.
Trường hợp thứ nhất thường dùng phương pháp giá kinh tế, mà trong đó có sự phân phối lợi ích của dự án chỉ xét chung cho nền kinh tế quốc dân và xã hội, hoặc phương pháp dùng giá tài chính, nhưng trong đó sự phân phối lợi ích được xét cho từng đối tượng được hưởng lợi.
Trường hợp thứ hai cũng được dùng các chỉ tiêu chi phí và lợi ích theo góc độ vĩ mô, nhưng chúng thường được xác định từ sự so sánh giữa trường hợp có và không có dự án.

b) Nếu xét theo mức độ phức tạp, cần phân biệt hai trường hợp sau:
– Trường hợp đơn giản không xét đến giá trị tương đương của các chỉ tiêu theo thời gian, ví dụ khi xác đĩnh các chỉ tiêu giá trị sản phấm gia tăng, mức đóng góp cho ngân sách nhà nước, giảm thất nghiệp V.V.. Trường hợp này được dùng phổ biến.
– Trường hợp phức tạp có tính theo giá trị tương đương theo thời gian, như phương pháp tính các chỉ tiêu IRR, NPV, B/C nhưng dùng giá kinh tế.

c) Nếu xét theo quan điểm lựa chọn phương án đối sánh cơ sở, cần phân biệt các trường hợp sau:
– Phương án đối sánh cơ sở là một phương án đầu tư khác với các giải pháp công nghệ và giải pháp xây dựng khác nhau.
– Phương án đối sánh cơ sở là phương án không có có dự án. ở đây phải so sánh giữa phương án không có dự án và phương án có dự án. Phương án có dự án ở đây cũng có thể có một số phương án. Các phương án này cần được lần lượt so sánh với phương án không có dự án để tìm ra phương án tốt nhất (tức là phương án khi so với phương án không có dự án đã cho hiệu quả lớn nhất).
Cần phân biệt sự khác nhau giữa so sánh trước và sau khi có dự án với so sánh giữa không và có dự án. Ớ đây trước khi có dự án được hiểu là khi lợi ích của phương án hiện trạng (tức phương án không có dự án) được lấy ở thời điểm 0. Trong phân tích kinh tế xã hội, người ta áp dụng cách so sánh giữa có và không có dự án, và không áp dụng cách so sánh giữa trước và sau khi có dự án. Trường hợp chọn phương án đối sánh cơ sở là phương án hiện trạng thường được áp dụng cho các dự án đầu tư phục vụ lợi ích công cộng.
Ví dụ trường hợp dự án đầu tư cho đường giao thông, ta có các số liệu vể lợi ích kinh tế – xã hội cho các thời điểm (năm) 0, 1,2, 3, i, n như sau:
Phương án hiện trạng (tức phương án không có dự án) là: L00 , L01 , L02, L()| 1 Lon-
Phương án có dự án là: LQO , LCI, La , LCi, LCn.
Đê tính lợi ích gia tăng của một nãm nào đó, người ta dùng hiệu số của Lc i – L0j, và không dùng hiệu số LCj – L 00-

d) Nếu xét theo quan điểm lựa chọn chỉ tiêu tổng hợp để lựa chọn phương án, cần phán biệt các trường hợp sau:
– Sử dụng một chỉ tiêu hiệu quả kinh tế – xã hội nào đó là chỉ tiêu tổng hợp, kết hợp với một hệ chỉ tiêu bổ sung để xét phương án;
– Sử dụng chỉ tiêu tổng hợp không đơn vị đo để xếp hạng phương án;
– Sử dụng chỉ tiêu giá trị – giá trị sử dụng khi các phương án cho các hiệu quá kinh tế – xã hội khác nhau với số vốn đầu tư bỏ ra khác nhau.

e) Nếu xét theo góc độ hợp tác quốc tế, cần phân biệt các trường hợp:
– Các dự án đầu tư không liên quan đến chủ đầu tư nước ngoài;
– Các dự án đầu tư có liên quan đến chủ đầu tư nước ngoài hoặc do người nước ngoài đầu tư độc lập. Trong trường hợp này việc tính toán rất phức tạp, phái chú ý đến việc so sánh lợi ích của quốc gia với lợi ích bị đem ra nước ngoài, phải gắn liền các quan điểm kinh tế với các quan điểm về chính trị và ngoại giao.

2. Các phương pháp phân tích chủ yếu
Hiện nay có nhiều phương pháp phân tích kinh tế – xã hội, nhưng chúng chưa được hoàn thiện và mới tập trung vào các dự án phục vụ lợi ích công cộng là chính. Sau đây là một số phương pháp với nội dung khái quát.

2.1. Phương pháp 1: Phân tích lợi ích kinh tế
Phương pháp này chỉ dựa trên sự phân tích các kết quả tính toán của dự án đầu tư theo quan điểm vĩ mô, không áp dụng phương pháp giá trị tương đương theo thời gian và chưa phân phối thu nhập cho các đối tượng được hường lợi cụ thể.